آداب شب چهارشنبه سوري....

منشأ وزمان پيدايش چهارشنبه سوري دقيقاً مشخص نيست. اما در ايران باستان، روز چهارشنبه آخر سال نحوست داشته است و براي رفع نحوست، آتش را كه مظهر فروغ ايزدي بوده است روشن مي كردند و از روي آن مي پريدند.

باورود اسلام به ايران تا قبل از انقلاب اسلامي، اين مراسم پابرجا ماند؛ چون آتش در اسلام جزو مطهرات است و هرچيز ناپاكي كه در آتش بسوزد پاك و طاهر مي شود. از طرفي، اعراب هرچهارشنبه را نحس مي دانند و نحوست اين روز را به وسيله ي افروختن آتش رفع مي كنند. پس از انقلاب اسلامي و به ويژه در دوران جنگ هشت ساله    ي ايران و عراق كه برگزاري عروسي نيز به نوعي مذموم بود، اين سنت ديرينه، به مدد تبليغات منفي، رفته رفته كمرنگ شد و امروزه آنچه درشهرهاي بزرگ ايران، به خصوص تهران در اين شب انجام مي  گيرد بيشتر به جنگ و نزاع شبيه است تا سور و شادي.
حدود بيست و چند سال پيش، شب چهارشنبه ي آخر سال مراسم متنوعي داشت كه در استانهاي مختلف به اشكال گوناگون صورت مي پذيرفت و اكنون نيز برخي از آن رسوم در بعضي از استانهاي ايران برگزار مي شود كه در اين نوشته به برخي از آنها اشاره شده است:

 

1- استان آذربايجان شرقي
تبريزي ها در شب چهارشنبه سوري به روي هم آب يا گلاب مي پاشند و معتقدند آب پاشيدن، زندگي را با سعادت قرين مي كند. از ديگر رسوم ضروري اين شب، فرستادن خُنچه از منزل داماد به منزل عروس است. در اين خنچه معمولاً ميوه،شيريني، گلدانهاي پرگل، ماهي و خلعت(پارچه) براي خانواده  ي عروس و خود عروس گذارده مي شود. دختران دم بخت تبريزي هنگام پريدن از روي آتش مي خوانند:
« بختم آچيل چهارشنبه» يعني: چهارشنبه! بختم را بازكن.

2- استان آذربايجان غربي
خانواده هاي اروميّه اي در اين شب به خانه  ي مسن ترين فرد فاميل مي روند و به خوردن آجيل سرگرم مي شوند. آجيل حتماً بايد از هفت نوع خوراكي تهيه شود. اين هفت نوع خوراكي مي تواند از بين خوراكيهاي زير باشد:
انجير، كشمش، مويز، خرما، توت خشك، فندق، بادام، گردو، سنجد، نخودچي، آب نبات، تخمه بدون نمك، باسلق، برنجك(برنج بوداده) برگه هلو، برگه زردآلو و گندم برشته. كسي كه مرادي و حاجتي دارد، بايد تقسيم آجيل را به عهده بگيرد تا مرادش برآورده شود.

3- استان اردبيل
در مغان، مردم پيش از طلوع آفتاب روز چهارشنبه، دسته جمعي به كنار رودخانه مي  روند، آتشي بر مي افروزند و جوانان در آنجا به سواركاري مي پردازند و هنگام بازگشت، زنان ظرف هايشان را از آب رودخانه پر مي  كنند و به خانه مي آورند و آب آن را به دور و برخانه مي پاشند كه با اين كار، سال جديد، سالي سرشار از روشني و زلالي و پاكي خواهد بود.

4- استان بوشهر
بوشهري ها پس از آتش افروزي در خانه  هايشان و پريدن از روي آن، باقايق از روي آب مي گذرند و معتقدند با اين كار نحسي اين شب از بين مي رود. در ضمن كوزه  ي نويي را كه تا آن زمان استفاده نكرده  اند، به ديوار مي زنند تا شكسته شود تا بلا و بدبختي، مثل كوزه شكسته شود.

5- استان خراسان
در خراسان مراسم كوزه شكستن به اين طريق است كه درون كوزه هاي كهنه مقدار نمك كه علامت شور بختي است و مقداري ذغال كه علامت سياه بختي است و يك سكه كم ارزش پول مي ريزند و تمام افراد خانواده آن را به دور سر مي چرخانند و آخرين نفر كوزه را از پشت بام به كوچه پرت مي كند و مي گويد:
«درد و بلام توكوزه
راه بيفته بره تو كوچه»
در بعضي از نقاط خراسان در اين شب به جاي آش، چهار نوع پلو مي پزند. اين پلوها عبارتند از: رشته پلو، عدس پلو، زرشك پلو و ماش پلو كه معمولاً به فقرا، نزديكان و همسايگان مي دهند. در آجيل خراساني ها مطلقاً نمك وجود ندارد، چون نمك را علامت شوربختي مي دانند.

6- استان خوزستان
در اهواز ،پس از پريدن از روي آتش، مراسم قاشق زني انجام مي گيرد كه خانواده ها، خوراكي يا آجيل شور و شيرين در ظرف قاشقزنان مي ريزند.

7- استان سيستان و بلوچستان
در سيستان مردم گوني، پتو و نمد كهنه را به صورت گلوله در مي آورند و آن را در غروب آخرين چهارشنبه سال، آتش مي زنند و معتقدند كه نحوست اين شب با اين عمل از بين مي رود.

8- استان فارس
در شيراز براي گشودن بخت دختران در شب چهارشنبه سوري به سعديه مي روند و از آب استخر سعديه بر سر وروي دختران مي  ريزند. زنان نيز با ريختن اين آب به روي خود، معتقدند كه مهرشان در دل شوهر بيشتر مي شود. در اين شب زنان براي برآورده شدن حاجاتشان زير منبر مسجد جامع شهر دعا مي خوانند و پس از دعا خواندن، حلوا و آش مي پزند.

9- استان كردستان
مردم كردستان مخصوصاًروستائيان، دسته جمعي به صحرا و كنار چشمه سارها مي روند و پس از مدتي كه به شادي و پايكوبي و كشتي گرفتن گذراندند، هنگام مراجعت به خانه، هركسي مقداري سنگريزه جمع مي كند و بدون آنكه به پشت سرخود نگاه كند، سنگريزه را از روي شانه به عقب پرتاب مي كند و بدين ترتيب بلا و آفت را از خود دور مي سازد.
از ديگر مراسم اين شب، شال اندازي است كه عده اي از جوانان بالاي پشت بام خانه  ها و كنار درها و پنجره هاي همسايگان و ثروتمندان مي روند و ضمن خواندن سرود و تصنيف، از دريچه اي ،شال را آويزان مي كنند. اهل خانه هديه اي را به شال مي بندند كه معمولاً سكه، تخم مرغ، شاخه نبات، كله قند، جوراب يا نخودچي و كشمش است.

10- استان كرمان
در كرمان مقداري ذغال، نمك، سكه ي كم ارزش پول و كمي نان دركوزه خالي مي  ريزند و شب چهار شنبه سوري آن را از بالاي بام به كوچه پرتاب مي كنند تا بلا و كمبود از همه چيز مخصوصاً از آنچه در كوزه است دور شود.

11- استان گيلان
در روستاهاي اطراف رشت، غروب شب چهارشنبه سوري، در پنج منطقه پوشال برنج را با فاصله كنار هم مي چينند، سپس آنها را آتش مي زنند و براي دفع چشم زخم، اسپند در آتش مي ريزند و افراد هرخانواده از بزرگ به كوچك، سه مرتبه از روي آن مي پرند و اين ترانه را به گويش گيلكي مي خوانند:
«گل گل چهارشنبه
به حق پنجشنبه
نكبت بي شه
دولت بي يه
زردي بي شه
سرخي بي يه»
يعني: آتش سرخ چهار شنبه! به حق پنجشنبه نكبت برود، دولت بيايد. زردي برود، سرخي بيايد.
پس از پريدن از روي آتش ترقه در مي كنند به اين معني كه از نحوست چهارشنبه در امان باشند.
در اين شب خورشت«ترشه تره» مي پزند و آن را با كته، ماست و دوغ مي خورند. صبح فردا (روز چهارشنبه) خاكستر برجاي مانده از آتش شبانه را جمع مي كنند و پاي درختان ميوه مي ريزند به اين نيّت كه درختان بارورشوند و ميوه ي بيشتري بدهند.

12- استان لرستان
در اين شب در خرم آباد هيزم را به هفت دسته تقسيم مي كنند و با فاصله هاي معيني در يك رديف مي چينند و آتش مي زنند و باخواندن:
«زردي مه د تو، سرخي تو د مه»
يعني: زردي من از تو و سرخي تو از من و از روي آن مي پرند.

13- استان مازندران
در روستاهاي مازندران در شب چهار شنبه سوري، علاوه بركشتي گرفتن و اسپند دودكردن، انواع آشها پخته مي شود از جمله «آش هفت ترشي» كه از هفت نوع سبزي و هفت نوع ترشي و هفت نوع حبوبات در آن استفاده مي شود و نيز«گزنه آش » كه يكي از سبزي هاي مصرفي در آن، گزنه است. اعتقاد براين است كه خوردن اين آش بسياري از بيماريها و كسالتها را از بين مي برد.

14- استان مركزي
در اين استان، علاوه بر مراسم آتش بازي، براي آمرزش اموات مقداري خرما يا شكر پنير تهيه مي كنند؛ و يا حلوا درست مي كنند و سرگذر مي ايستند و به عابران تعارف مي  كنند. هر رهگذر وظيفه دارد يك دانه بردارد و قبل از خوردن، براي آمرزش اموات خيرات دهنده، حمد و سوره اي بخواند و سپس خوراكي را بخورد.